संस्कृत शब्द

 कक्षा 6 से 12 तक के विद्यार्थियों के लिए संस्कृत व्याकरण और अनुवाद (Translation) को मजबूत करने के लिए शब्दों का सही ज्ञान और उनका वाक्य प्रयोग आना बहुत जरूरी है।

यहाँ विद्यार्थियों के स्तर को ध्यान में रखते हुए 100 महत्वपूर्ण संस्कृत शब्दों की सूची, उनके हिंदी अर्थ और सरल वाक्य प्रयोग के साथ दी गई है। इसे याद करना और परीक्षाओं में उपयोग करना बहुत आसान है:

1. सर्वनाम और अव्यय शब्द (Pronouns & Indeclinables)

यह शब्द वाक्य बनाने के लिए सबसे ज्यादा जरूरी हैं।

क्र.सं.संस्कृत शब्दहिंदी अर्थवाक्य प्रयोग (संस्कृत)वाक्य का हिंदी अर्थ
1सःवह (पुल्लिंग)सः पुस्तकं पठति।वह पुस्तक पढ़ता है।
2सावह (स्त्रीलिंग)सा मधुरं गायती।वह मीठा गाती है।
3तद्वह (नपुंसकलिंग)तद् आम्रफलं अस्ति।वह आम का फल है।
4अहम्मैंअहम् विद्यालयं गच्छामि।मैं विद्यालय जाता हूँ।
5त्वम्तुमत्वम् किं करोषि?तुम क्या करते हो?
6वयम्हम सबवयम् क्रीडाङ्गणं गच्छामः।हम सब खेल के मैदान में जाते हैं।
7यूयम्तुम सबयूयम् सत्यं वदत।तुम सब सच बोलो।
8अत्रयहाँअत्र एकः वृक्षः अस्ति।यहाँ एक पेड़ है।
9तत्रवहाँतत्र बालकाः क्रीडन्ति।वहाँ बालक खेलते हैं।
10कुत्रकहाँत्वम् कुत्र वससि?तुम कहाँ रहते हो?
11सर्वत्रसब जगहईश्वरः सर्वत्र अस्ति।ईश्वर सब जगह है।
12यदाजबयदा सूर्यः उदेति, तदा कमलं विकसति।जब सूर्य उगता है, तब कमल खिलता है।
13तदातबयदा मेघः गर्जति, तदा मयूरः नृत्यति।जब बादल गरजता है, तब मोर नाचता है।
14सर्वदाहमेशासर्वदा सत्यं वदेत्।हमेशा सच बोलना चाहिए।
15अद्यआजअद्य रविवासरः अस्ति।आज रविवार है।
16ह्यःबीता हुआ कलह्यः मम जन्मदिनम् आसीत्।कल मेरा जन्मदिन था।
17श्वःआने वाला कलश्वः अहं दिल्लीनगरं गमिष्यामि।कल मैं दिल्ली जाऊँगा।
18औररामः लक्ष्मणः भ्रातरौ आस्ताम्।राम और लक्ष्मण भाई थे।
19अपिभीअहम् अपि तव सह चलिष्यामि।मैं भी तुम्हारे साथ चलूँगा।
20किम्क्यातव नाम किम् अस्ति?तुम्हारा नाम क्या है?

2. विद्यालय और शिक्षा (School & Education)

क्र.सं.संस्कृत शब्दहिंदी अर्थवाक्य प्रयोग (संस्कृत)वाक्य का हिंदी अर्थ
21विद्यालयःस्कूलमम विद्यालयः सुन्दरः अस्ति।मेरा विद्यालय सुंदर है।
22छात्रःविद्यार्थीछात्रः ध्यानं दत्त्वा पठति।छात्र ध्यान देकर पढ़ता है।
23शिक्षकःअध्यापकशिक्षकः छात्रान् पाठयति।शिक्षक छात्रों को पढ़ाता है।
24पुस्तकमकिताबइदं मम पुस्तकम् अस्ति।यह मेरी पुस्तक है।
25लेखनीपेन / कलमएषा मम लेखनी अस्ति।यह मेरी कलम है।
26स्यूतःबस्ता (Bag)मम स्यूतः कृष्णवर्णः अस्ति।मेरा बस्ता काले रंग का है।
27कक्षावर्ग / क्लासइयं मम कक्षा अस्ति।यह मेरी कक्षा है।
28क्रीडाङ्गणम्खेल का मैदानबालकाः क्रीडाङ्गणे धावन्ति।बालक खेल के मैदान में दौड़ते हैं।
29ज्ञानम्विद्या / बोधज्ञानम् विना जीवनं वृथा।ज्ञान के बिना जीवन व्यर्थ है।
30परीक्षाइम्तिहानअद्य मम विज्ञानस्य परीक्षा अस्ति।आज मेरी विज्ञान की परीक्षा है।
31श्यामपट्टःब्लैकबोर्डशिक्षकः श्यामपट्टे लिखति।शिक्षक ब्लैकबोर्ड पर लिखता है।
32अनुशासनम्नियम पालनछात्रजीवने अनुशासनम् आवश्यकम्।छात्र जीवन में अनुशासन आवश्यक है।
33पुस्तकालयःलाइब्रेरीछात्रः पुस्तकालयात् पुस्तकं आनयति।छात्र पुस्तकालय से पुस्तक लाता है।
34अध्ययनम्पढ़ाईसः सदा अध्ययने मग्नः भवति।वह हमेशा अध्ययन में मग्न रहता है।
35मित्रम्दोस्तमोहनः मम प्रियं मित्रम् अस्ति।मोहन मेरा प्रिय मित्र है।
36आचार्यःगुरु / प्रधानआचार्यः अस्मान् सदाचारं शिक्षयति।आचार्य हमें सदाचार सिखाते हैं।
37अवकाशःछुट्टीग्रीष्मकाले अवकाशः भवति।गर्मियों में छुट्टी होती है।
38सत्यम्सचसत्यम् एव जयते, नानृतम्।सत्य की ही जीत होती है, झूठ की नहीं।
39उत्तरम्जवाब / उत्तरछात्रः प्रश्नस्य उत्तरम् ददाति।छात्र प्रश्न का उत्तर देता है।
40गृहकार्यम्होमवर्कअहम् अद्य गृहकार्यम् अकरोम्।मैंने आज गृहकार्य किया।

3. प्रकृति और पर्यावरण (Nature & Environment)

क्र.सं.संस्कृत शब्दहिंदी अर्थवाक्य प्रयोग (संस्कृत)वाक्य का हिंदी अर्थ
41वृक्षःपेड़वृक्षः अस्मभ्यं फलानि ददाति।पेड़ हमें फल देता है।
42जलम्पानीजलम् एव जीवनम् अस्ति।जल ही जीवन है।
43सूर्यःसूरजसूर्यः पूर्वदिशायाम् उदेति।सूर्य पूर्व दिशा में उगता है।
44चन्द्रःचाँदरात्रौ चन्द्रः प्रकाशं यच्छति।रात में चंद्रमा प्रकाश देता है।
45नदीसरिता / नदीनदी पर्वतात् निर्गच्छति।नदी पर्वत से निकलती है।
46पर्वतःपहाड़हिमालयः भारतस्य विशालः पर्वतःहिमालय भारत का विशाल पर्वत है।
47आकाशःगगनआकाशे खगाः उड्डयन्ते।आकाश में पक्षी उड़ते हैं।
48मेघःबादलमेघः जलं वर्षति।बादल जल बरसाता है।
49वायुःहवाशीतलः वायुः वहति।ठंडी हवा बह रही है।
50पुष्पम्फूलउद्याने सुन्दरं पुष्पम् विकसति।बगीचे में सुंदर फूल खिलता है।
51उद्यानम्बगीचावयम् उद्याने भ्रमामः।हम सब बगीचे में घूमते हैं।
52फलम्फलसीता पक्वं फलम् खादति।सीता पका हुआ फल खाती है।
53पवनःसमीर / हवापवनः वृक्षाणां पत्राणि कम्पयति।पवन पेड़ों के पत्तों को कँपाती है।
54वसुधापृथ्वीवसुधा अस्माकं माता अस्ति।पृथ्वी हमारी माता है।
55पर्यावरणम्वातावरणअस्माभिः पर्यावरणम् रक्षितव्यम्।हमें पर्यावरण की रक्षा करनी चाहिए।
56समुद्रःसागरसमुद्रस्य जलं लवणयुक्तं भवति।समुद्र का पानी खारा होता है।
57वनम्जंगलवने सिंहाः वसन्ति।जंगल में शेर रहते हैं।
58क्षेत्रम्खेत / मैदानकृषकः क्षेत्रे कार्यं करोति।किसान खेत में काम करता है।
59प्रकृतिःकुदरतप्रकृतिः मानवानां हितं करोति।प्रकृति मनुष्यों का भला करती है।
60तटाकःतालाबतटाके कमलानि सन्ति।तालाब में कमल हैं।

4. परिवार और सामाजिक जीवन (Family & Social Life)

क्र.सं.संस्कृत शब्दहिंदी अर्थवाक्य प्रयोग (संस्कृत)वाक्य का हिंदी अर्थ
61मातामाँमाता बालं स्नेहं करोति।माता बालक से स्नेह करती है।
62पितापितापिता पुत्राय मार्गदर्शनं ददाति।पिता पुत्र को मार्गदर्शन देता. हैं।
63भ्राताभाईलक्ष्मणः श्रीरामस्य भ्राता आसीत्।लक्ष्मण श्रीराम के भाई थे।
64भगिनीबहनमम भगिनी मया सह पठति।मेरी बहन मेरे साथ पढ़ती है।
65गृहम्घरइदं मम सुन्दरं गृहम् अस्ति।यह मेरा सुंदर घर है।
66भोजनम्खानामाता स्वादिष्टं भोजनम् पचति।माता स्वादिष्ट भोजन पकाती है।
67अतिथिःमेहमानअतिथिः देवो भव।अतिथि भगवान के समान होता है।
68वृद्धःबूढ़ा व्यक्तिवृद्धः पुरुषः दण्डेन चलति।बूढ़ा आदमी लाठी से चलता है।
69बालकःलड़काबालकः कन्दुकेन क्रीडति।बालक गेंद से खेलता है।
70बालिकालड़कीबालिका चित्रं रचयति।बालिका चित्र बनाती है।
71नरःमनुष्यनरः ग्रामं गच्छति।आदमी गाँव जाता है।
72नारीमहिलानारी समाजस्य शक्तिः अस्ति।नारी समाज की शक्ति है।
73कृषकःकिसानकृषकः अन्नं उत्पादियति।किसान अन्न उगाता है।
74भृत्यःसेवक / नौकरभृत्यः गृहकार्यं करोति।नौकर घर का काम करता है।
75राजानृप / राजाराजा प्रजां पालयति।राजा प्रजा का पालन करता है।
76देशःराष्ट्रभारतः अस्माकं प्रियः देशःभारत हमारा प्रिय देश है।
77नगरम्शहरएतत् विशालं नगरम् अस्ति।यह बहुत बड़ा शहर है।
78ग्रामःगाँवमम ग्रामः शान्तः अस्ति।मेरा गाँव शांत है।
79आरक्षकःपुलिसआरक्षकः चोरं गृह्णाति।पुलिस चोर को पकड़ती है।
80वैद्यःडॉक्टरवैद्यः रुग्णाय औषधं ददाति।डॉक्टर बीमार को दवाई देता है।

5. क्रिया और सामान्य शब्द (Verbs & Everyday Words)

क्र.सं.संस्कृत शब्दहिंदी अर्थवाक्य प्रयोग (संस्कृत)वाक्य का हिंदी अर्थ
81पठतिपढ़ता हैसः संस्कृतं पठतिवह संस्कृत पढ़ता है।
82लिखतिलिखता हैछात्रः पत्रं लिखतिछात्र पत्र लिखता है।
83गच्छतिजाता हैगजः मन्दं मन्दं गच्छतिहाथी धीरे-धीरे जाता है।
84आगच्छतिआता हैपिता कार्यालयात् आगच्छतिपिता कार्यालय से आते हैं।
85खादतिखाता हैवानरः कदलीफलम् खादतिबन्दर केला खाता है।
86पिबतिपीता हैबिडालः दुग्धं पिबतिबिल्ली दूध पीती है।
87क्रीडतिखेलता हैसः मित्रेण सह क्रीडतिवह मित्र के साथ खेलता है।
88धावतिदौड़ता हैअश्वः तीवं धावतिघोड़ा तेज दौड़ता है।
89नृत्यतिनाचता हैमयूरः वर्षाकाले नृत्यतिमोर वर्षा ऋतु में नाचता है।
90हसतिहँसता हैबालकः कथां श्रुत्वा हसतिबालक कहानी सुनकर हँसता है।
91वदतिबोलता हैसः मधुरं वदतिवह मीठा बोलता है।
92करोतिकरता हैसः ईश्वरस्य भजनं करोतिवह ईश्वर का भजन करता है।
93पश्यतिदेखता हैसः दूरदर्शनं पश्यतिवह टीवी (दूरदर्शन) देखता है।
94शृणोतिसुनता हैछात्रः गुरुवचनं शृणोतिछात्र गुरु के वचनों को सुनता है।
95उत्तिष्ठतिउठता हैसः प्रातःकाले उत्तिष्ठतिवह सुबह के समय उठता है।
96उपविशतिबैठता हैछात्रः आसन्दिकायाम् उपविशतिछात्र कुर्सी पर बैठता है।
97सदाचारःअच्छा आचरणसदाचारः परमः धर्मः अस्ति।अच्छा आचरण ही परम धर्म है।
98परिश्रमःकड़ी मेहनतपरिश्रमेण एव कार्याणि सिध्यन्ति।परिश्रम से ही कार्य सिद्ध होते हैं।
99सुखम्आनंद / संतोषसंतोषात् परं सुखम् नास्ति।संतोष से बढ़कर कोई सुख नहीं है।
100धन्यवादःशुक्रियासा साहाय्यार्थं धन्यवादः कथयति।

No comments:

Post a Comment

Morning Assembly & Daily Updates

Morning Assembly & Daily Updates 🎵 KV PRAYER AND SONGS 📰 DAILY NEWS ...